Úrskurður yfirskattanefndar

Ár 2026, miðvikudaginn 9. september, er tekið fyrir mál nr. 10/2026; kæra A, dags. 12. janúar 2026, vegna álagningar opinberra gjalda gjaldárin 2022, 2023 og 2024. Í málinu úrskurða Þórarinn Egill Þórarinsson, Anna Dóra Helgadóttir og Bjarnveig Eiríksdóttir. Upp er kveðinn svofelldur

ú r s k u r ð u r :

I.

Með kæru, dags. 12. janúar 2026, hefur kærandi skotið til yfirskattanefndar úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 20. nóvember 2025, um endurákvörðun opinberra gjalda kæranda gjaldárin 2022, 2023 og 2024. Með úrskurðinum færði ríkisskattstjóri kæranda til skattskyldra tekna í skattframtölum hans árin 2022, 2023 og 2024 söluhagnað hlutabréfa í X ehf. að fjárhæð samtals 155.231.124 kr. eða 51.743.708 kr. hvert ár, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sbr. 8. tölul. C-liðar 7. gr. sömu laga. Forsendur ríkisskattstjóra voru þær að kærandi hefði á árinu 2020 selt eigin einkahlutafélagi, Y ehf., hlutabréfin á óeðlilega lágu verði og að um væri að ræða óvenjuleg skipti í fjármálum í skilningi 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Ríkisskattstjóri bætti 25% álagi við hækkun skattstofna kæranda umrædd ár sem af breytingunum leiddi, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.

Af hálfu kæranda er þess aðallega krafist að úrskurður ríkisskattstjóra verði felldur úr gildi og að kæranda verði greiddar 43.755.773 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 150/109, um innheimtu opinberra skatta og gjalda. Til vara er farið fram á að álag verði fellt niður. Að lokum er gerð krafa um að kæranda verði úrskurðaður málskostnaður til greiðslu úr ríkissjóði, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992, um yfirskattanefnd.

II.

Kærandi er eigandi alls hlutafjár í Y ehf. ásamt því að vera stjórnarmaður í félaginu. Skráður tilgangur þess er starfsemi eignarhaldsfélags. Í árslok 2019 átti kærandi 25% hlut í X ehf., en kærandi seldi þennan hlut sinn til Y ehf. á árinu 2020.

Með bréfi til kæranda, dags. 10. október 2024, fór ríkisskattstjóri fram á upplýsingar og gögn viðvíkjandi hvernig verðmæti hlutabréfa í X ehf. hefði verið ákveðið við sölu til Y ehf. á árinu 2020. Gögn bentu til þess að söluverð hefði miðast við stöðu eigin fjár X ehf. samkvæmt efnahagsreikningi í árslok 2019 en rök stæðu til þess að það verð hefði verið of lágt og að það endurspeglaði ekki raunverulegt verðmæti fasteigna félagsins miðað við fasteignamat.

Í svarbréfi kæranda, dags. 29. október 2024, var greint frá því að sú ákvörðun, að miða söluverð hlutabréfanna við stöðu eigin fjár X ehf. samkvæmt efnahagsreikningi í árslok 2019, hefði helgast af því að félagið hefði ekki verið skráð á markaði og engar upplýsingar hefðu legið fyrir um gangverð í viðskiptum með hlutabréf félagsins. Benti kærandi á 6. málsl. 9. gr. laga nr. 90/2003 og taldi ályktun ríkisskattstjóra hvorki standast né byggja á gildandi lagaheimildum eða úrskurða- og dómaframkvæmd. Vísaði kærandi ennfremur til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 54/2008 og 811/2017 og tilgreindra úrskurða yfirskattanefndar, en sjá mætti að ríkisskattstjóri hefði ekki byggt á því að endurmeta fasteignir með tilliti til fasteignamats. Við tilfærslu á eignarhlutum í X ehf. hefðu átt sér stað eigendaskipti á eignarhlutum í félagi en ekki eigendaskipti á fasteignum.

Með bréfi, dags. 8. apríl 2025, boðaði ríkisskattstjóri kæranda endurákvörðun áður álagðra opinberra gjalda hans gjaldárin 2022, 2023 og 2024. Leit ríkisskattstjóri svo á að kærandi hefði vantalið skattskyldan hagnað af sölu hlutabréfa í X ehf. um 362.205.961 kr. (447.311.711 - 85.105.750) sem skattskyldur væri samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 8. tölul. C-liðar 7. gr. sömu laga, en ríkisskattstjóri hefði heimild samkvæmt 1. mgr. 57. gr. sömu laga til þess að leiðrétta skattskil til samræmis við mat á eðlilegu gangverði (markaðsverðmæti) á umræddum tíma. Kærandi hefði fengið heimild samkvæmt 27. gr. laga nr. 90/2003 til að dreifa söluhagnaði hlutabréfa á sjö ár þannig að 1/7 hluti söluhagnaðarins færðist á jafnt á hvert ár gjaldárin 2022 til og með 2028. Væri því fyrirhugað að hækka stofn kæranda til fjármagnstekjuskatts gjaldárin 2022, 2023 og 2024 um 51.743.708 kr. hvert fyrrgreindra gjaldára að viðbættu 25% álagi samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.

Af hálfu kæranda var boðuðum breytingum mótmælt með bréfi, dags. 5. október 2025.

Með úrskurði, dags. 20. nóvember 2025, hratt ríkisskattstjóri boðuðum breytingum í framkvæmd, sbr. 1. og 5. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003.

III.

Í úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 20. nóvember 2025, og í boðunarbréfi embættisins, dags. 8. apríl 2025, var gerð grein fyrir upplýsinga- og gagnaöflun í málinu og helstu réttarheimildum sem á reyndi. Gerði ríkisskattstjóri í því sambandi grein fyrir ákvæðum 8. tölul. C-liðar 7. gr., lokamálslið 9. gr., 1. og 2. mgr. 18. gr. og 1.mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Kom fram að málið varðaði réttmæti skattframtalsskila kæranda vegna gjaldársins 2021 og í framhaldinu vegna gjaldáranna 2022, 2023 og 2024. Athugun ríkisskattstjóra beindist einkum að verðlagningu hlutabréfa í X ehf. sem kærandi hefði selt til eigin einkahlutafélags, Y ehf., 30. desember 2020.

Samkvæmt fyrirliggjandi framtalsgögnum hefði kærandi selt 22.046.514 nafnverðshluti í X ehf. til Y ehf. fyrir 85.105.750 kr. og söluhagnaður samkvæmt því numið 67.914.190 kr. Samkvæmt heimild í 27. gr. laga nr. 90/2003 hefði tekjufærslu söluhagnaðar hlutabréfanna verið frestað til sjö ára í samræmi við útgefna skuldaviðurkenningu Y ehf. og því hefði 1/7 hluti söluhagnaðarins átt að tekjufærast árlega í skattframtöl gjaldáranna 2022 til og með 2028. Hlutabréf í félaginu hefðu ekki verið skráð í kauphöll og hefði kærandi upplýst að engin viðskipti hefðu átt sér stað með hlutabréf í félaginu, en það hefði verið ástæða þess að litið hefði verið til 9. gr. laga nr. 90/2003 og hlutabréfin seld á verði sem svaraði til stöðu eigin fjár samkvæmt efnahagsreikningi félagsins í árslok 2019. Kom fram að samkvæmt ársreikningum X ehf. fyrir rekstrarárið 2019 hefði eigið fé numið 340.423.498 kr. Kærandi ætti fjórðungshlut í félaginu sem samkvæmt þessu hefði numið 85.105.750 kr.

Á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 hefðu skattyfirvöld heimild til að leggja sjálfstætt mat á það hvort viðskipti hefðu verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla tæki til þeirra og væru skattyfirvöld þá ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Ef gangverði hlutabréfa væri ekki til að dreifa, væru skattyfirvöld ekki bundin af því að líta einungis til bókfærðs verð eigin fjár hlutafélaga í lok síðasta reikningsárs, ef mat skattyfirvalda á slíkri nálgun væri ekki talin endurspegla raunverulegt verðmæti hlutabréfanna, sbr. meðal annars úrskurð yfirskattanefndar nr. 109/2024. Í þeim tilvikum þegar þegar glöggra upplýsinga nyti ekki við um gangverð hlutabréfa í viðskiptum hefði almennt verið talið viðeigandi að byggja mat á gangverði hlutabréfanna á bókfærðu virði eigin fjár viðkomandi félags samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi, sbr. m.a. þágildandi lög nr. 144/1994, um ársreikninga, sbr. nú lög nr. 3/2006 um sama efni, og úrskurði yfirskattanefndar nr. 26/2005 og 260/2016. Einnig væri gert ráð fyrir slíkri verðviðmiðun í 9. gr. laga nr. 90/2003 og raunar víðar í skattalöggjöfinni, sbr. t.d. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004, um erfðafjárskatt. Þá vísaði ríkisskattstjóri til þess að um skattlagningu hlutabréfa væri fjallað í 18. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 8. tölul. C-liðar 7. gr. sömu laga, en þar segði að söluhagnaður hlutabréfa teldist að fullu til skattskyldra tekna á söluári. Telja yrði að opinbert fasteignamat fasteigna í eigu einkahlutafélags gæti endurspeglað ætlað verðmæti eignanna, þar á meðal í viðskiptum með hlutabréf í félögum sem væru eigendur fasteigna sem féllu undir hið opinbera fasteignamat. Ætti þetta ekki síst við í viðskiptum tengdra aðila með hlutabréf væri gangverði ekki til að dreifa í viðskiptum ótengdra aðila á svipuðum tíma. Þó ekki væri tekið fram í 9. gr. laga nr. 90/2003 að leiðrétta skyldi bókfært verð eigin fjár, í þeim tilvikum þegar ekki lægi fyrir gangverð hlutabréfa í viðskiptum ótengdra aðila, yrði að gera ráð fyrir því að leiðrétta skyldi verðmæti eignanna þegar til væru áreiðanlegar upplýsingar um ætlað verðmæti þeirra eins og opinbert fasteignamat. Hvergi væri gert ráð fyrir því að einn hluthafi gæti verið í betri stöðu en annar hvað þetta varðaði, eftir því hvort gangverðs nyti við í viðskiptum eða ekki. Þætti verða að líta til jafnræðis aðila við slíkar aðstæður.

Kærandi hefði upplýst að við ákvörðun söluverðs hlutabréfanna í X ehf. hefði verið tekið mið af eigin fé félagsins í árslok 2019 samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi þess. Því yrði ekki séð að fram hefði farið sérstakt mat á verðmæti hlutabréfa félagsins eða að fengið hefði verið mat óháðs aðila á verðmæti eigna félagsins, en eiginfjárstaða X ehf. hefði að langmestu leyti falist í virði fasteigna félagsins þar sem hlutfall bókfærðs verðs fasteigna væri rúmlega 96% í árslok 2019. Alls hefðu eignir félagsins numið 1.607.561.822 kr. í árslok 2018. Hluta af fasteignum félagsins mætti rekja til skiptingar Z ehf. á árinu 2017, en þá hefði T ehf. tekið við fasteignum Z ehf. Á skiptingarefnahagsreikningi sem miðaðist við 1. júlí 2017, þar sem Z ehf. hefði verið skipt upp í tvö félög, hefði komið fram að eignfært verð yfirfærðra fasteigna hefði numið 510.971.897 kr. Félagið sem móttók eignirnar hefði verið stofnað á árinu 2018, en það félag hefði verið sameinað X ehf. Samkvæmt stofnefnahagsreikningi miðað við 1. janúar 2018 hefðu fasteignir T ehf. verið tilgreindar 504.843.746 kr. Eignfærðar fasteignir hefðu því numið 1.125.850.442 kr. í hinu sameinaða félagi þann 1. janúar 2018. Síðar sama ár hefði X ehf. sameinast tveimur öðrum félögum þar sem fleiri fasteignir hefðu bæst við. Bókfært verð fasteigna X ehf. hefði numið samkvæmt eignaskrá 748.573.775 kr. í árslok 2020 en sumar þessara fasteigna hefðu verið keyptar fyrir allmörgum árum eða allt frá árinu 1998 og bókfært verð þeirra því í töluverðu ósamræmi við ætlað gangverð fasteignanna. Í ársreikningi félagsins 2019 hefði bókfært verð þessara fasteigna numið 1.494.189.084 kr. í lok þess árs. Viðskipti með hlutabréfin í X ehf. hefðu farið fram 30. desember 2020 og hefði fasteignamat allra fasteigna X ehf. numið 2.943.012.430 kr. í árslok 2020. Félagið hefði gert grein fyrir mismun á bókfærðu verði fasteigna og fasteignamati í ársreikningum ársins 2017 en síðar einungis upplýst um brunabótamat í ársreikningum 2018, 2019 og 2020. Í skýringu nr. 8 í ársreikningi X ehf. fyrir árið 2017 kæmi fram að fasteignamat fasteigna félagsins hefði verið 939 millj. kr. hærra en bókfært verð. Þó ekki hefði verið gerð álíka grein fyrir þessum mun í ársreikningum fyrir árin 2018 og 2019 hefði mismunurinn engu að síður verið með sambærilegum hætti á þeim árum. Þannig hefði fasteignamat fasteigna félagsins verið 2.840.230.000 kr. í árslok 2018, 3.045.024.000 kr. í árslok 2019 og 2.943.012.430 kr. í lok árs 2020. Í ársreikningum 2021-2024 hefði félagið aftur farið að gera grein fyrir fasteignamati fasteigna þess. Samkvæmt skýringu nr. 7 í þeim ársreikningum hefði fasteignamat fasteigna félagsins verið 2.911.590.000 kr. í árslok 2021 (bókfært verð 1.365.531.000 kr.), 3.003.400.000 kr. í lok árs 2022 (bókfært verð 1.364.113.000 kr.), 3.063.900.000 kr. í árslok 2023 (bókfært verð 1.331.105.000 kr.) og 3.209.150.000 kr. í lok árs 2024 (bókfært verð 1.317.541.578 kr.). Þannig hefði fasteignamat á árinu 2020 ekki verið tímabundið hærra en bókfært verð fasteigna, heldur yrði ekki betur séð en að mismunur á bókfærðu verði og fasteignamati hefði haldist á svipuðu róli árin á eftir.

Samkvæmt framansögðu væri það mat ríkisskattstjóra að kæranda hefði ekki getað dulist að raunverulegt verðmæti hlutabréfanna í X ehf. í árslok 2020 hefði verið hærra en sem nam bókfærðu virði eigin fjár félagsins í lok árs 2019 þegar litið væri til opinbers fasteignamats fasteigna félagsins. Gat ríkisskattstjóri þess í úrskurðinum að nýtt fasteignamat fasteigna fyrir árið 2021 hefði verið birt um mitt ár 2020 og hefði því legið fyrir við sölu hlutabréfanna í árslok 2020, en opinbert fasteignamat allra fasteigna X ehf. hefði samkvæmt því verið 2.943.012.430 kr. í árslok 2020. Þegar bókfært verð fasteigna hefði verið leiðrétt með tilliti til fasteignamats hefði hrein eign félagsins numið 1.789.246.844 kr. í stað 340.423.498 kr. Mismunurinn 1.448.823.346 kr. lægi sem fyrr segir í þeim mismun sem væri á fasteignamatsverði í árslok 2020 og bókfærðu verði fasteigna í árslok 2019 (2.943.012.430 - 1.494.189.084). Hefði raunvirði fjórðungshlutar kæranda í X ehf. við söluna til Y ehf. því numið 447.311.711 kr. en ekki 85.105.750 kr., svo sem kærandi hefði byggt á í skattskilum sínum. Taldi ríkisskattstjóri viðskiptin verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í viðskiptum, sbr. 1 mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, enda virtust hlutabréf X ehf. hafa verið seld inn í einkahlutafélag kæranda, Y ehf., á verulegu undirverði frábrugðnum eðlilegum markaðskjörum. Ekki þætti leika neinn vafi á því að til þessara viðskipta hefði ekki komið ef eignatengslum hefði ekki verið til að dreifa milli kæranda og Y ehf. Yrði ekki annað séð en að söluverð hlutabréfanna í X ehf. hefði verið of lágt og helgast af þeim skattalega ávinningi sem hefði falist í því að lágmarka söluhagnað hlutabréfanna í hendi kæranda. Hefði kærandi því vantalið skattskyldan söluhagnað hlutabréfa um 362.205.961 kr. (447.311.711 - 85.105.750) í skattframtali 2021, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 8. tölul. C-liðar 7. gr. sömu laga, sbr. einnig heimild 1. mgr. 57. gr. sömu laga til þess að leiðrétta skattskil til samræmis við mat á eðlilegu gangverði.

Vegna tilvísunar kæranda til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 86/2025 tók ríkisskattstjóri fram að atvik í máli kæranda væru ekki sambærileg atvikum í því máli en það varðaði mat á hlutabréfum til eignar í erfðafjárskýrslu.

IV.

Í kafla I hér að framan er greint frá kröfugerð kæranda í kæru til yfirskattanefndar, dags. 12. janúar 2026. Í kærunni eru málsatvik rakin.

Til staðar sé skýr lagaheimild og úrskurða- og dómaframkvæmd um hvernig meta eigi óskráð hlutabréf þegar engu gangverði í viðskiptum sé til að dreifa. Vísar kærandi um þetta til 6. málsl. 9. gr. laga nr. 90/2003, en gert sé ráð fyrir samskonar verðviðmiðun í 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004 í tengslum við arfleiðslu á eignarhlutum í óskráðum félögum. Greind ákvæði séu í samræmi við þá meginreglu að í þeim tilvikum þegar glöggra upplýsinga njóti ekki um gangverð hlutabréfa í viðskiptum sé almennt viðhlítandi að byggja á mat á gangverði á bókfærðu verði eigin fjár viðkomandi félags samkvæmt síðasta endurskoðaða ársreikningi þess, sbr. einnig lög nr. 3/2006 og dóm Hæstaréttar Íslands frá 6. nóvember 2008 í málinu nr. 54/2008. Í úrskurða- og dómaframkvæmd hafi oft á tíðum ýmist verið vísað samhliða til þessara lagaákvæða eða þau borin saman þegar vísað sé til heimilda ríkisskattstjóra til að meta óskráð einkahlutafélög í viðskiptum tengdra aðila, sbr. úrskurði yfirskattanefndar nr. 312/2010, 187/2021, 216/2015 og 260/2016. Úrskurður nr. 183/2025 sé þó ólíkur tilviki kæranda að því leyti að sala til þriðja aðila hafi farið fram stuttu síðar, eða á sama ári, og hafi ríkisskattstjóri byggt á söluverði bréfanna í viðskiptum við þriðja aðila, þ.e. á markaðsverði bréfanna. Í tilviki kæranda sé engu markaðsverði til að dreifa, enda hafi engin viðskipti verið með bréfin og standi ekki til að eiga viðskipti með þau. Sé með ólíkindum að ríkisskattstjóri hafi úrskurðað í þversögn við skýr ákvæði laganna og öll fyrri fordæmi, sér í lagi úrskurð yfirskattanefndar nr. 86/2025.

X ehf. hafi ekki verið skráð á skipulegum verðbréfamarkaði og engu tæku gangverði í viðskiptum með hlutabréf í félaginu hafi verið til að dreifa. Í samræmi við skýrt ákvæði 6. málsl. 9. gr. laga nr. 90/2003, hafi eignarhlutir kæranda í X ehf. verið seldir í samræmi við bókfært verð eigin fjár félagsins samkvæmt ársreikningi 2019 sem hafi þá verið nýjasti ársreikningur félagsins. Sé það í samræmi við dóma Hæstaréttar í málum nr. 811/2017 og 54/2008 þar sem notast hafi verið við eiginfjárstöðu félaga til að meta verðmæti eignarhlutar. Telji kærandi leiðréttingar ríkisskattstjóra ólöglegar og í beinni þversögn við fyrri úrskurða- og dómaframkvæmd.

Fasteignir X ehf. séu varanlegir rekstrarfjármunir og hafi um áratugabil verið nýttar í rekstri félagsins en þær hýsi verslanir, skrifstofu og lager. Fram komi í skýringum með ársreikningi X ehf. að áætlaður nýtingartími fasteigna sé 50 ár. Eru rakin í kærunni ákvæði 23., 29. og 31. gr. laga nr. 3/2006 og vísað til þess að varanlegir rekstrarfjármunir X ehf. hafi verið afskrifaðir árlega á kerfisbundinn hátt á áætluðum nýtingartíma þeirra. Ríkisskattstjóri vísi til heimildar í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 3/2006 til að endurmeta fasteignir á gangvirði og að endurmatið sé iðulega nálægt fasteignamati. Ríkisskattstjóri gleymi hins vegar að gera ráð fyrir tekjuskattsskuldbindingu til frádráttar, sbr. 27. gr. laganna, á móti matsbreytingu á sérstakan bundinn reikning meðal eigin fjár, sbr. 31. gr. laganna. Í nálgun sinni hafi ríkisskattstjóri því ofmetið bókfært eigið fé og þ.a.l. skattstofninn.

Félög hafi val um það hvort hlutabréfaeign þeirra sé færð til bókar á kaupverði eða markaðsverði. Þá séu fjölmörg dæmi þess að markaðsverð félaga sé allt annað heldur en upplausnarvirði allra eigna þeirra, þ.m.t. hjá skráðum félögum í kauphöll þar sem gengi hlutabréfa endurspegli ekki upplausnarvirði eigna þeirra. Taki ríkisskattstjóri heldur ekki tillit til þess að matsbreyting fasteigna sem færðar séu á markaðsverði í reikningsskilum sé færð á bundinn reikning meðal eigin fjár sem sé óheimilt að úthluta sem arði samkvæmt 2. mgr. 31. gr. laga nr. 3/2006. Því hafi ríkisskattstjóri ofmetið bókfært eigið fé X ehf. og skattstofn kæranda. Ennfremur sé fráleitt að ríkisskattstjóri skuli nota fasteignamat eignanna á árinu 2021 sem hafði ekki tekið gildi þegar umrædd viðskipti áttu sér stað. Þá hafi á árinu 2022 nýju ákvæði verið bætt við 2. mgr. 21. gr. laga nr. 90/2003 sem kveði nú á um að fari greiðsla fram með eign atvinnurekstrar skuli ákvarða hagnað eða tap með sama hætti og hefði eignin verið seld ótengdum aðila, þ.m.t. við úttekt eigenda. Taki ríkisskattstjóri ekki tillit til þess að ef hluthafar X ehf. ákveði að úthluta fasteignum félagsins til sín með lögformlegum hætti þurfi félagið að greiða 20% tekjuskatt af söluhagnaði þeirra. Þar að auki þurfi hluthafarnir að greiða 22% fjármagnstekjuskatt sé söluhagnaðurinn greiddur til þeirra persónulega.

X ehf. sé ekki eignarhaldsfélag og engum dótturfélögum til að dreifa. Verði ekki tekið undir að um of lágt verð sé að ræða en hvergi í lögum eða í áður nefndum dómum og úrskurðum sé gerð krafa um að tekið sé tillit til fasteignamats. Ríkisskattstjóri vísi í úrskurði sínum til 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 um heimildir til að framkvæma skattalegar leiðréttingar á afbrigðilegum samningskjörum, svo sem þar sé rakið. Að mati kæranda hafi umrædd kaup og mat á verðmæti hlutabréfanna í X ehf. farið fram með nákvæmlega sama hætti og fjöldi annarra sambærilega mála og því ekki um að ræða neitt sem hafi verið verulega frábrugðið því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Þá hafi afhendingin ekki falið í sér gjafagerning til handa kæranda í formi afhendingar fasteigna á lágu bókfærðu verði. Þvert á móti séu umræddar fasteignir ennþá í eigu X ehf. og verði líklega um ókomna tíð. Ríkisskattstjóra sé því ekki heimilt að endurákvarða opinber gjöld kæranda á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Þá byggi skattlagning tekjuviðbótar samkvæmt 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 á svo matskenndum grundvelli að brýnt sé að skattyfirvöld sýni varfærni við ákvörðun skattskyldra tekna samkvæmt þessu ákvæði. Verði að telja að skattyfirvöldum beri að meginstefnu til að taka mið af ætluðu gangverði við ákvörðun matsverðs. Í engu tilviki hafi ríkisskattstjóri rökstutt að sú gallaða reikniaðferð að hækka bókfærðar fasteignir til fasteignamats, m.a. án þess að færa tekjuskattsskuldbindingu eða taka tillit til annarra þátta, sé einhvers konar eðlileg verðmatsaðferð. Ákvæði 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 taki fyrst og fremst til þeirrar aðstöðu þegar sala á eign sé í reynd liður í gjöf eða annars konar örlætisgerningi milli tveggja eða fleiri skattaðila, svo sem úrskurður yfirskattanefndar nr. 109/2024 fjalli um. Ríkisskattstjóri vísi til umrædds úrskurðar til grundvallar úrskurðar í máli kæranda en falli á prófinu þar sem það byggi úrskurðinn ekki á réttu lagaákvæði.

Í kærunni er fjallað um úrskurð yfirskattanefndar nr. 86/2005 en að mati kæranda hafi ríkisskattstjóri endurákvarðað í máli kæranda þvert á niðurstöðu úrskurðarins. Þá er rakið frumvarp sem lagt hafi verið fram til breytinga á 4. gr. laga nr. 14/2004. Ennfremur eru í kærunni gerðar athugasemdir við málsmeðferð ríkisskattstjóra. Er tekið fram að frá því að úrskurðurinn gekk hafi kærandi séð og svarað fyrirspurnum frá ríkisskattstjóra þar sem fjallað sé um mat á óskráðum félögum í viðskiptum milli tengdra aðila. Í öllum tilvikum byggi ríkisskattstjóri einungis á því að miða eigi við bókfært eigið fé samkvæmt síðasta ársreikningi eða síðasta þekkta gengi í viðskiptum, en komi ekki fram með ábendingar um fasteignamat á fasteignum einkahlutafélaga. Að mati kæranda sé þetta til marks um það að embættið viti uppá sig sökina í þessu máli og hversu langt það hafi gengið í því að búa til þessa „leiðréttingu“. Ríkisskattsstóri taki ekki fram að í niðurstöðu yfirskattanefndar í máli nr. 32/2025 segi að ekkert áþreifanlegt liggi fyrir um þær aðstæður sem verið sé að bera saman, auk þess sem þar hafi verið fjallað um athafnaleysi ríkisskattstjóra en ekki fyrri skattframkvæmd. Þessi tilvísun verði ekki heimfærð yfir á mál kæranda þar sem ekki sé verið að benda á neitt athafnaleysi í öðrum málum heldur skýra úrskurða- og dómaframkvæmd, auk þess sem sömu aðferðafræði hafi verið hafnað af yfirskattanefnd í máli nr. 86/2025.

Að lokum er álagsbeitingu ríkisskattstjóra mótmælt. Grundvöllur álagsbeitingar sé sök, enda sé álag refsikennd viðurlög. Í þessu máli séu engar vísbendingar um saknæma háttsemi af hálfu kæranda sem réttlætt geti álagsbeitingu. Þvert á móti hafi kærandi verið í góðri trú að gera það sem hafi verið rétt lögum samkvæmt. Þá hafi ríkisskattstjóri ekki vísað til fordæma um að óheimilt sé að styðjast við þá verðmatsaðferð sem kærandi hafi stuðst við.

V.

Með bréfi, dags. 27. febrúar 2026, hefur ríkisskattstjóri lagt fram umsögn í málinu. Tilvitnaður úrskurður yfirskattanefndar nr. 86/2025 varði mat á virði hlutabréfa til erfðafjárskatts en ekki fjármagnstekjuskatts. Heimildir skattyfirvalda til að meta verð í viðskiptum séu mun víðtækari samkvæmt lögum nr. 90/2003 en samkvæmt lögum nr. 14/2004 og nægi í því sambandi að nefna 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 svo sem ákvæðið hafi verið túlkað í framkvæmd. Við sölu hlutabréfanna í X ehf. hafi eignir félagsins að mestu leyti samanstaðið af fasteignum en þær hafi verið í eigu félagsins um árabil og bókfært verð þeirra ekki þótt gefa rétta mynd af raunverulegu verðmæti þeirra. Ólíklegt sé að miðað yrði við bókfært innra virði félagsins í viðskiptum milli ótengdra aðila. Vegna tilvísunar kæranda til frumvarps fjármála- og efnahagsráðuneytis um breytingu á lögum nr. 14/2004 þyki ríkisskattstjóra ljóst að fyrirhugaðri lagabreytingu sé ætlað að tryggja að verðmæti hlutabréfa til erfðafjárskatts sé sem næst raunverulegu markaðsverðmæti hlutabréfanna á dánardegi arfláta. Hafi breytingin ekki áhrif á heimild ríkisskattstjóra til að meta verð í viðskiptum samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, svo sem gert hafi verið í tilviki kæranda.

Að mati ríkisskattstjóra megi fallast á með kæranda að tilefni hafi verið til að taka tillit til tekjuskattsskuldbindingar við útreikning á skattskyldum söluhagnaði hlutabréfanna í X ehf. Hafi því átt að reikna hækkunina að frádreginni tekjuskattsskuldbindingu eða 289.764.769 kr. í stað hækkunar á söluhagnaði að fjárhæð 362.205.961 kr. í skattframtali 2021. Fyrir liggi að kærandi fékk heimild samkvæmt 27. gr. laga nr. 90/2003 til að dreifa söluhagnaði hlutabréfanna á sjö ár. Því hafi árleg hækkun átt að nema 41.394.967 kr. gjaldárin 2022 til 2028 og álag hvert ár átt að reiknast 10.348.741 kr. í stað 12.935.927 kr.         

VI.

Með bréfi, dags. 23. mars 2026, hefur kærandi komið á framfæri athugasemdum vegna umsagnar ríkisskattstjóra. Kærandi hafni því að heimildir til að leiðrétta viðskipti kæranda séu mun víðtækari en í úrskurði yfirskattanefndar nr. 86/2025 í ljósi þess að ákvæði 9. gr. laga nr. 90/2003 og 4. gr. laga nr. 14/2004 hafi í framkvæmd verið túlkuð saman. Þá sé um enn eina þversögnina að ræða ef ríkisskattstjóri haldi því fram að 57. gr. laga nr. 90/2003 nái ekki til ákvörðunar stofns til erfðafjárskatts. Það komi berum orðum fram í ákvæði 19. gr. laga nr. 14/2004 að ákvæði laga nr. 90/2003 skuli gilda, þ.m.t. þegar komi að mati á verðmæti eigna. Þegar viðskipti kæranda hafi átt sér stað hafi með engu móti verið hægt að hafa réttmætar væntingar til þess að ríkisskattstjóri myndi á árinu 2025 koma fram með nýja túlkun á því hvernig tengdir aðilar hefðu átt að verðleggja óskráð bréf í viðskiptum sín á milli. Ef leggja eigi til grundvallar aðra aðferð en bókfært eigið fé samkvæmt síðasta ársreikningi ætti sú aðferð að liggja skýrt fyrir í lögum. Þessu til viðbótar viðurkenni ríkisskattstjóri að aðferðin sem embættið hafi notað til að endurákvarða fjármagnstekjuskattsstofn kæranda hafi verið gölluð, þ.e. þar sem ekki hafi verið tekið tillit tekjuskattsskuldbindingar. Þetta staðfesti óvönduð vinnubrögð embættisins.

VII.

Ágreiningur máls þessa stendur um þá ákvörðun ríkisskattstjóra samkvæmt úrskurði um endurákvörðun, dags. 20. nóvember 2025, að hækka tilfærðan söluhagnað vegna sölu hlutabréfa í X ehf. í skattframtölum kæranda árin 2022, 2023 og 2024 um  51.743.708 kr. hvert ár fyrir sig. Byggði ríkisskattstjóri á því að kærandi hefði selt eigin einkahlutafélagi, Y ehf., hlutabréfin á árinu 2020 á verulegu undirverði þannig að ákvæði um óvenjuleg skipti í fjármálum í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, tæki til viðskiptanna, enda hefði söluverð hlutabréfanna 85.105.750 kr. ekki verið í samræmi við markaðsverð þeirra á sama tíma. Í því sambandi vísaði ríkisskattstjóri til þess að fasteignir væru ein helsta eign X ehf. en hlutfall bókfærðs verðs fasteigna hefði verið rúmlega 96% í árslok 2019. Viðskipti með hlutabréfin í X ehf. hefðu farið fram 30. desember 2020 en fasteignamat allra fasteigna félagsins hefði þá numið samanlagt 2.943.012.430 kr. Þegar bókfært verð fasteigna í ársreikningi 2019 hefði verið leiðrétt með tilliti til fasteignamats hefði hrein eign félagsins numið 1.789.246.844 kr. í lok árs 2019 í stað 340.423.498 kr. Leit ríkisskattstjóri svo á að við mat á eðlilegu gangverði hlutabréfa í X ehf. væri ekki hægt að horfa fram hjá því að fasteignamat fasteigna félagsins væri umtalsvert hærra en bókfært virði fasteignanna í ársreikningi þess. Taldi ríkisskattstjóri að kæranda hefði ekki getað dulist þetta og að ekki hefði komið til viðskipta á þessum kjörum við ótengda aðila. Ákvarðaði ríkisskattstjóri skattskyldan söluhagnað hlutabréfanna í skattframtali kæranda til samræmis við þetta. Við þá hækkun fjármagnstekjuskattsstofns kæranda gjaldárin 2022, 2023 og 2024 sem af breytingu þessari leiddi bætti ríkisskattstjóri 25% álagi samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.

Af hálfu kæranda er þess krafist að úrskurður ríkisskattstjóra verði felldur úr gildi og að kæranda verði greiddar 43.755.773 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 150/2019, um innheimtu opinberra skatta og gjalda. Til vara er farið fram á að álag verði fellt niður samkvæmt 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.

Í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 kemur fram að ef skattaðilar semja um skipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skulu verðmæti sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna, sbr. samhljóða ákvæði í 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt. Þá var samhljóða ákvæði í í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 68/1971, um tekjuskatt og eignarskatt. Það ákvæði var upphaflega lögtekið með 15. gr. laga nr. 30/1971, um breyting á lögum nr. 90/1965, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Í athugasemdum með 15. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 30/1971, er að finna nokkrar skýringar á þessu nýmæli. Eins og m.a. kemur fram í athugasemdunum er bersýnilegt að kjarni ákvæðisins eru samningar milli einstaklinga eða félaga sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, sem gerðir eru í sniðgönguskyni. Á ákvæðið hefur reynt í úrskurða- og dómaframkvæmd, þar á meðal í nokkrum dómum Hæstaréttar Íslands. Til þess getur komið og talið heimilt að skattyfirvöld leggi á það sjálfstætt mat, hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla taki til þeirra, og eru skattyfirvöld þá ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Við mat þetta þurfa skattyfirvöld í vissum tilvikum að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmæltri skattlagningu, t.d. með málamyndagerningi, sem ekki væri ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu, eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Í öðrum tilvikum kann að reyna beint á greiningu á efni tiltekins gernings, þannig að grafist er fyrir um hvert efni hans sé í raun, en heiti það, sem gerningnum er gefið, ræður ekki úrslitum ef það er annað en efnið gefur til kynna.

Eins og fyrr greinir byggði ríkisskattstjóri á því að viðskipti kæranda og einkahlutafélags hans, Y ehf., féllu undir ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 með því að hlutabréf í X ehf. hefðu verið seld einkahlutafélaginu á verulegu undirverði frábrugðnu eðlilegum markaðskjörum. Taldi ríkisskattstjóri að svo hefði ekki samist nema vegna eignatengsla kæranda og Y ehf. og ekki yrði annað séð en að verð hlutabréfanna í X ehf., eins og það hefði verið ákveðið í viðskiptum kæranda og Y ehf., hefði verið of lágt og helgast af þeim skattalega ávinningi sem hefði falist í því að lágmarka söluhagnað hlutabréfanna í hendi kæranda. Ekki er um það að ræða að ríkisskattstjóri hafi alfarið litið framhjá viðskiptunum í skattalegu tilliti heldur lagði ríkisskattstjóri mat á hver væru eðlileg kjör í viðskiptunum og leiðrétti skattskil kæranda til samræmis við það, þ.e. hækkaði söluverð hlutabréfanna sem nam mismun á tilfærðu söluverði, sem ríkisskattstjóri mat afbrigðilega lágt, og ætluðu gangverði hlutabréfanna á þeim tíma þegar salan fór fram.

Athugasemdir í kæru varðandi lagagrundvöll málsins lúta sem fyrr segir að því að ríkisskattstjóra hafi verið óheimilt að hrófla við söluverði á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Er ítrekað að hlutabréf í X ehf. hafi ekki verið skráð á almennum hlutabréfamarkaði og að við verðlagningu hlutabréfanna hafi verið litið til 9. gr. laga nr. 90/2003.

Telja verður að í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 felist heimild til slíkrar skattalegrar leiðréttingar á afbrigðilegum samningskjörum þegar um er að ræða viðskipti milli aðila, sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, enda verða ákvæði málsgreinarinnar ekki túlkuð með öðrum hætti en að þau taki til skipta skattaðila í fjármálum í víðtækum skilningi, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 3. september 2002 í máli nr. 316/2002 (H 2002:2631) og úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 25. febrúar 1998. Hefur og verið byggt á slíkum skilningi í úrskurðaframkvæmd, sbr. t.d. úrskurð yfirskattanefndar nr. 264/2002.

Í kæru kemur fram það sjónarmið að ríkisskattstjóra skorti lagaheimild til að hækka söluandvirði hlutabréfanna umfram innra virði og er í því sambandi lögð áhersla á niðurstöðu yfirskattanefndar í úrskurði nefndarinnar nr. 86/2025. Hvað viðbáru þessa varðar er hins vegar til þess að líta að niðurstaða nefndarinnar í málinu varðaði mat á virði hlutabréfa til erfðafjárskatts. Niðurstaða nefndarinnar var á þá lund að ríkisskattstjóra bæri að miða erfðafjárskatt við innra virði hlutafélags, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004, í þeim tilvikum þegar markaðsverð hlutabréfanna væri ekki fyrirliggjandi og bréfin ekki skráð á hlutabréfamarkaði. Heimildir ríkisskattstjóra samkvæmt lögum nr. 90/2003 til að leiðrétta skipti í fjármálum eða viðskiptum tengdra aðila eru hins vegar af öðrum toga, sbr. margnefnd heimild í 1. mgr. 57. gr. laganna, þar sem skattyfirvöldum er heimilt að leiðrétta skattskil þegar um er að ræða skipti í fjármálum eða viðskiptum sem eru verulega frábrugðin því sem almennt gerist, þegar um er að ræða viðskipti milli aðila, sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, enda verða ákvæði málsgreinarinnar ekki túlkuð með öðrum hætti en að þau taki til skipta skattaðila í fjármálum í víðtækum skilningi, sbr. fyrrgreind umfjöllun hér að framan. Verður aðstæðum í úrskurði yfirskattanefndar nr. 86/2025 því ekki jafnað saman við þær aðstæður sem hér eru til úrlausnar.

Eins og rakið hefur verið fóru viðskipti með hlutabréfin í X ehf. fram 30. desember 2020. Fasteignamat allra fasteigna X ehf. nam 2.943.012.430 kr. samkvæmt fasteignamati fyrir árið 2021 og birt hafði verið um mitt ár 2020. Ríkisskattstjóri byggði á því að þegar bókfært verð fasteigna í ársreikningi 2019 hefði verið leiðrétt m.t.t. fasteignamats hefði hrein eign félagsins numið 1.789.246.844 kr. í lok árs 2019 í stað 340.423.498 kr. Mismunurinn 1.448.823.346 kr. liggur sem fyrr segir í þeim mismun sem var á fasteignamatsverði og bókfærðu verði fasteigna í árslok 2019 (2.943.012.430 – 1.494.189.084). Er því um umtalsverðan mun að ræða. Með vísan til þess sem hér að framan greinir og að virtum gögnum málsins að öðru leyti verður að taka undir með ríkisskattstjóra að umrædd viðskipti kæranda og Y ehf. hafi verið verulega frábrugðin því sem almennt gerist í viðskiptum, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, og er engin ástæða til að ætla að til þeirra hefði komið milli óskyldra aðila. Verður ekki annað séð en að ákvörðun söluverðs hlutabréfanna í viðskiptunum með þeim hætti sem um ræðir hafi fyrst og fremst helgast af skattalegum hagsmunum kæranda. Ríkisskattstjóra var því heimilt að leiðrétta skattskil kæranda og hækka fjárhæð söluhagnaðar vegna sölu hlutabréfanna til samræmis við mat sitt á eðlilegu gangverði hlutabréfanna á umræddum tíma. Við áætlun sína tók ríkisskattstjóri mið af birtu fasteignamati fasteigna félagsins sem taka átti gildi um svipað leyti og viðskiptin áttu sér stað og ríkisskattstjóri taldi endurspegla verðmæti eigna félagsins. Þykja ekki efni til annars en að leggja mat ríkisskattstjóra til grundvallar.

Í umsögn ríkisskattstjóra um kæru kæranda kemur fram að fallast megi á með kæranda að tilefni hafi verið til að taka tillit til tekjuskattsskuldbindingar við útreikning á skattskyldum söluhagnaði hlutabréfanna í X ehf. Hafi því átt að reikna hækkun á söluhagnaði að frádreginni tekjuskattsskuldbindingu eða 289.764.769 kr. í stað 362.205.961 kr. í skattframtali 2021. Telja verður að tilefni sé til að taka undir þessi sjónarmið og í samræmi við þetta lækkar tekjufærður söluhagnaður um 10.348.741 kr. hvert þeirra gjaldára sem málið varðar.

Í kæru til yfirskattanefndar er krafist niðurfellingar 25% álags sem ríkisskattstjóri bætti við hækkun skattstofna kæranda gjaldárin 2022, 2023 og 2024, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt ákvæðinu má ríkisskattstjóri, séu annmarkar á framtali, sbr. 96. gr., eða einstakir liðir ranglega fram taldir, bæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna. Bæti skattaðili úr annmörkum eða leiðrétti einstaka liði í framtali áður en álagning fer fram, má ríkisskattstjóri þó ekki beita hærra álagi en 15%. Í 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 er mælt fyrir um skyldu til niðurfellingar álags við þar greindar aðstæður, m.a. ef skattaðila verður ekki kennt um annmarka á framtali.

Það leiðir af lækkun tekjufærðs söluhagnaðar samkvæmt framansögðu að ákvarðað álag lækkar til samræmis. Að teknu tilliti til fyrrgreindrar niðurstöðu málsins varðandi viðskipti kæranda og Y ehf. þykja að öðru leyti ekki efni til að falla frá beitingu álags, enda þykir hvorki hafa verið sýnt fram á af hálfu kæranda að atvikum sé svo farið að 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 eigi við þannig að fella beri álagið niður né að tilefni sé til að falla frá álagsbeitingu að öðru leyti. Er kröfu um niðurfellingu álags því hafnað.

Af hálfu kæranda er gerð krafa um að kæranda verði úrskurðaður málskostnaður til greiðslu úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992, um yfirskattanefnd, með áorðnum breytingum. Samkvæmt úrslitum málsins, sem gengið hefur gegn kæranda í öllum megin atriðum, þykja ekki vera lagaskilyrði til að úrskurða kæranda málskostnað. Kröfu þess efnis er því hafnað.

Ú r s k u r ð a r o r ð :

Tekjufærður skattskyldur söluhagnaður lækkar um 10.348.741 kr. gjaldárið 2022, um 10.348.741 kr. gjaldárið 2023 og um 10.348.741 kr. gjaldárið 2024 frá því sem ríkisskattstjóri ákvað. Að öðru leyti er kröfum kæranda í máli þessu hafnað.